21 Şubat Dünya Anadil Günü: Kürtçe yasal statüden yoksun ama dijital dünyada yükseliyor
Bugün, UNESCO tarafından dilsel çeşitliliği korumak amacıyla ilan edilen 21 Şubat Dünya Anadil Günü. Milyonlarca konuşanıyla Ortadoğu’nun en kadim dillerinden biri olan Kürtçe, 2026 yılına dijital alanda atılan dev adımlarla girse de, yasal statü eksikliği ve "oto-asimilasyon" tehlikesi dilin geleceği üzerindeki en büyük gölge olmaya devam ediyor.
Pakistan'ın "tek dil" dayatmasına karşı Bangladeş halkının başlattığı direnişin simgesi olan 21 Şubat, 1952'deki yürüyüşte katledilen dil şehitlerinin anısına UNESCO tarafından 1999 yılında "Uluslararası Anadil Günü" ilan edildi.
İlk kez 2000 yılında kutlanmaya başlanan bu gün, BM verilerine göre her iki haftada bir dilin (ve o dile ait kültürün) yok olduğu dünyamızda, çok dilliliğin hayati önemini hatırlatıyor.
UNESCO'nun "Tehlike Altındaki Dünya Dilleri Atlası" verileri, tehlikenin Kürtçe üzerindeki boyutunu da gözler önüne seriyor.
Türkiye'de konuşulan 18 dilden 15'i yok olma tehdidi altında. Bu listede Kürtçe'nin Zazakî (Kirmanckî) lehçesi de "kırılgan" kategorisinde yer alırken, uzmanlar Kürtçe'nin genelinin de resmi statü ve anadilde eğitim hakkından yoksun olması nedeniyle büyük bir risk altında olduğunu vurguluyor.
Türkiye: "Seçmeli" dersler ve sokaktaki sessizlik
Dünyadaki en büyük Kürt nüfusuna ev sahipliği yapan Türkiye'de, Kürtçe'nin statüsü hala "Yaşayan Diller ve Lehçeler" kapsamındaki seçmeli derslerle sınırlı.
Milli Eğitim Bakanlığı müfredatında 5, 6, 7 ve 8. sınıflar için tanınan seçmeli ders hakkı, uygulamada bürokratik engellere takılıyor.
Eğitim sendikaları ve dil platformlarının verilerine göre; yeterli öğretmen atamasının yapılmaması ve okul idarelerinin öğrencileri "dolu olduğu" gerekçesiyle başka derslere yönlendirmesi, bu hakkın kullanımını kısıtlıyor.
Zazaca için tehlike çanları
UNESCO'nun "Tehlike Altındaki Diller Atlası" verilerine göre, Kürtçe'nin Zazakî (Kirmanckî) lehçesi "kırılgan" (vulnerable) kategorisinde yer alıyor.
Uzmanlar, konuşan sayısının her geçen yıl azaldığına dikkat çekerek, acil koruma planı uygulanmazsa bu lehçenin bir kuşak sonra yok olma riskiyle karşı karşıya kalacağını belirtiyor.
Irak ve Kürdistan Bölgesi
Kürtçe'nin kaderi, konuşulduğu coğrafyadaki siyasi sınırlara göre keskin değişiklikler gösteriyor.
Irak ve Kürdistan Bölgesi’nde 2005 anayasasına göre Kürtçe, Arapça ile birlikte ülkenin resmi dili.
Eğitim ilkokuldan üniversiteye kadar anadilde yapılıyor. Erbil ve Süleymaniye'de Sorani, Duhok ve çevresinde ise Kurmanci yaygındır.
Eğitimin yanı sıra, resmi kurumlar ve medya (TV, radyo) dilleri de Kürtçedir. Parlamento gündemleri de Kürtçe yayımlanmaktadır.
Zaman zaman özellikle Kerkük ve çevresinde Kürtçe'nin kullanımı ile ilgili idari kısıtlamalar tartışılsa da, anayasal resmiyet sürüyor.
Suriye ve Rojava
Suriye’de Ocak 2026 itibarıyla yeni yönetim, Ahmed Şara liderliğindeki geçiş süreci kapsamında Kürtçeyi ulusal dil kabul etti.
Kürtlerin vatandaşlık haklarını güvence altına alan kararnameyle, Kürtçe eğitim hakkı tanındı.
Rojava Özerk Yönetimi bölgesinde ise Kürtçe, fiili olarak eğitim ve bürokrasi dili.
İran ve Rojhilat
Anayasa, yerel dillerin kullanımına kısmi özgürlük tanısa da, pratikte Farsça tek hakim dil.
Kürtçe eğitim talepleri "güvenlik tehdidi" olarak görülürken, dilin gelişimi büyük oranda edebiyatçıların ve sivil toplumun "yeraltı" çabalarıyla sürüyor.
En büyük tehdit: Eve giren "hakim dil"
Kürtçe üzerindeki en büyük tehlikelerden biri ise "oto-asimilasyon" (kendiliğinden asimilasyon) gerçeği.
Özellikle Türkiye'nin batı metropollerinde ve büyük şehirlerde yaşayan yeni nesil Kürt ailelerde, ebeveynler çocuklarıyla Türkçe konuşmayı tercih ediyor.
Dil bilimciler bu durumu şöyle özetliyor:
"Bir dilin ölümü, yasaklandığı gün değil; annelerin çocuklarıyla o dilde konuşmayı bıraktığı gün başlar."
Kuşaklar arası dil aktarımının kopma noktasına geldiği, sokakta konuşulan dilin hızla dominant dile evrildiği gözlemleniyor.
Dijital umut: Yapay zeka ve kürtçe
Kürtçe, fiziksel mekanlarda yaşadığı kısıtlamaları dijital dünyada aşıyor. Son yıllarda teknoloji devlerinin ve gönüllü yazılımcıların çalışmalarıyla Kürtçe, "dijital varlığını" kanıtladı:
Google ve çeviri: Kurmancî ve Soranî lehçeleri çeviri sistemlerinde yerini aldı.
Yapay zeka: ChatGPT, Claude gibi gelişmiş dil modelleri Kürtçe'yi tanıyor ve içerik üretebiliyor. Bu durum, dilin modern terminolojiye adaptasyonunu hızlandırıyor.
Sosyal medya aktivizmi: TikTok, Instagram ve YouTube gibi platformlarda içerik üreten "Gen-Z" kuşağı, Kürtçe'yi modern, eğlenceli ve popüler bir dil olarak yeniden üretiyor.
Sonuç: "Yasal güvence şart"
21 Şubat Dünya Anadil Günü vesilesiyle görüşüne başvurduğumuz dil hakları savunucuları ve akademisyenlerin ortak çağrısı net:
“Kürtçe'nin edebiyat, medya ve dijital alandaki canlılığına rağmen, anayasal güvence ve eğitim dili statüsü olmadan varlığını sürdürmesi zor.
Devletlerin uluslararası sözleşmelere uyarak anadilde eğitim hakkını tanıması ve ailelerin ise evlerini birer ‘dil okuluna’ çevirmeleri gerekiyor.”
